Visitor
 43 Today
 143 Week
 833 Month
 947 Year
 947 All
1 Online
 
Video
 

Làng đúc đồng Thiệu Trung


LÀNG ĐÚC ĐỒNG TRÀ ĐÔNG - THANH HOÁ


 


Trưa hôm ấy (11/12) từ suối cá thần Cẩm Lương quay về, đường xa quá (khoảng 100km) nên đã hơn 14g mà mới chỉ đến Thiệu Đô (cách TP Thanh Hóa hơn 20km). Lại duyên nợ thế nào mà đúng tới đó thì xe hết xăng, tìm dược một cây xăng thì thấy dựng biển “Mất điện”, không bán hàng, phải quay lại cây xăng trước đó. Tình hình này, nếu để lớp đợi thì muộn quá, mà rồi vào học cũng chỉ được chút xíu (16g30 đã hết giờ rồi) nên tôi bảo đ/c lớp trưởng gọi điện về báo lớp nghỉ. Thế là, có mỗi bài kiểm tra điều kiện về nguyên nhân và giải pháp phục hồi các trò chơi dân gian mà lớp được nghỉ hẳn một ngày để viết, chắc mọi người mừng rơn. Hi hi.

Vừa may Thiệu Đô sát cạnh làng nghề đúc đồng Thiệu Trung. Tôi đang rắp tâm sau khi kết thúc đợt dạy sẽ phải mò tới, thì lúc này lại đang quanh quẩn vòng đi vòng về đổ xăng ngay trước cổng làng nghề. Thế là quyết định rẽ vào thám hiểm luôn.

Chẳng biết đâu là đâu, thấy một nhà có trương biển “Cơ sở Đạo Thúy: Đúc đồng mỹ nghệ, công nghiệp” liền xịch xe trước cổng.

Thày trò kéo vào, ăn vận thì tươm tất, dáng vẻ thì đĩnh đạc, máy quay máy ảnh thì đầy người, lại toàn là người của các trường văn hóa nghệ thuật, xin phép “tham quan tìm hiểu mô hình hoạt động của các làng nghề truyền thống”. Chủ nhà vui vẻ đồng ý ngay, còn mời nước nói chuyện rất cởi mở.
Sân nhà đang bận rộn các công đoạn sản xuất trống đồng.

1

 

 



Làm khuôn. Đất đang được trét vào lòng khuôn để chuẩn bị làm âm bản.

2


Sau công đoạn trét đất thì khuôn được quay ở cái công cụ này. Lắp vào cái trục đang chờ kia là cốt của khuôn. Nó sẽ quay để mài nhẵn khuôn và làm cho cốt với khuôn vừa khít nhau, không bị vênh, lệch.

3


Khuôn này đã thành âm bản. Những chỗ lồi trên âm bản sẽ thành chỗ lõm trên sản phẩm, và ngược lại.

4


Một khuôn âm bản của mặt trống đồng. Tôi hỏi đ/c chủ nhà “Sao chim lạc lại bay ngược?”. Bởi lẽ, người Việt ở xứ nắng, lại thuận theo lẽ tự nhiên, nên các chuyển động trong nghệ thuật, trò chơi, lễ hội đều theo chiều quay của mặt trời. Nó ngược với chiều kim đồng hồ, là chiều của vòng quay kỹ thuật, của lý tính phương Tây.

Đ/c chủ nhà nói là hình âm bản thì in ra không chỉ ngược về độ lồi- lõm, mà còn ngược cả chiều nữa.
Chí phải! Thế mà tôi không nghĩ ra, cứ ngỡ như khi soi gương, xuôi thì vẫn xuôi, mà ngược thì vẫn ngược.

5


Sửa bản âm mặt trống đồng. Cạo những đường nét cho sắc sảo và rõ nét.

6


Có thể coi bức ảnh này là biểu tượng của sự kết hợp “truyền thống và hiện đại”, “cổ kính và trẻ trung”.

7


Đây nữa.

8


Còn đây là đốt khuôn cho khô rắn lại. Xì thêm ga vào lửa cho tăng nhiệt.

9



Trong nhà, một đống trống đồng dăm sáu chiếc, bày chật một góc phòng khách. To nhỏ khác nhau, hoa văn khác nhau, và tiếng kêu cũng rất khác nhau.

Chủ cho biết, để trống kêu được là điều không đơn giản. Đồng nhiều hay ít, phụ gia nhiều hay ít, sẽ cho tiếng kêu khác hẳn nhau.

10



Đây là một chiếc phiên bản trống đồng Ngọc Lũ.

11



Hoa văn mặt trống Ngọc Lũ đẹp hơn hẳn những trống khác.

12



Ví dụ trống này (tôi không nhớ tên) hoa văn đơn giản và không đẹp bằng.

Anh Đạo (chủ nhà) cho biết, công nghệ đúc đồng đòi hỏi rất chính xác. Chỉ cần khuôn không chuẩn hoặc bị nong một chút là sẽ bị tốn thêm rất nhiều nguyên liệu. Ví như cái trống cỡ như chiếc trống Ngọc Lũ kia, nếu khuôn bị nong là phải đổ thêm tới cả chục kg đồng, chẳng những tốn kém, mà tiếng kêu lại bị trầm đục, nghe không hay nữa.

Cơ sở này của anh Đạo sản xuất theo đơn đặt hàng. Mỗi tháng có khoảng dăm bảy đơn hàng. Không biết đơn hàng trị giá nhiều ít thế nào nhưng cứ như chiếc trống Ngọc Lũ kia, bán 25 triệu VNĐ, thì cũng thấy thu nhập của cơ sở này không kém.

Trong câu chuyện, chúng tôi còn được biết, những chiếc trống này đã được đánh hóa chất để tạo màu cũ kỹ, chứ nếu để nguyên thủy màu đồng thì nó sẽ thế này:

13


Lại được biết là có thể làm đồ giả cổ, cũ kỹ, méo mó, dập xước, thậm chí bở bục… kiểu gì cũng được, cứ đặt hàng là sẽ làm được hết.

Aha! Đúng là công nghệ phù thủy thật tài tình! Và cũng “aha” là có vô khối trống đồng (và đồ đồng nói chung) cổ ơi là cổ trên thị trường, hóa ra lại là sản phẩm “made in Thiệu Trung” có niên đại 8x, 9x và 200s này. Hay thật!

Điều này càng được khẳng định khi chúng tôi đến thăm cơ sở thứ 2 (không có biển hiệu nên không biết là cơ sở gì). Chủ nhà cho chúng tôi xem một chiếc bình cổ.

14


Và bản sao của nó đã sắp xong để làm khuôn.

15


Ở đây, chúng tôi còn biết rõ hơn về công đoạn làm khuôn âm bản.

16


Đầu tiên phải làm cốt bằng đất.
Sau đó tạo sản phẩm dương bản bằng sáp ong bao ngoài lớp cốt. Muốn sản phẩm to cỡ nào, dày bao nhiêu thì làm lớp sáp đúng y như vậy, bao ra ngoài...

17


... như con nghê này chẳng hạn.

Rồi tới đất bọc bên ngoài lớp sáp ong làm âm bản. Tới khi đúc đồng, cả khuôn (có cốt và lớp sáp ong bên trong) được đốt trên lửa. Gặp nóng, sáp ong tan ra, chảy ra ngoài, tạo nên khe rỗng giữ cốt và khuôn. Đổ đồng vào chiếm đầy khe rỗng đó, là thành sản phẩm. Nghe thì thật chi là đơn giản, hihi.

Cơ sở này còn sản xuất cả súng thần công.

18


Hai đồng chí thợ nhiệt tình hì hụi cử tạ, nhấc chiếc khuôn súng lên cho chúng tôi xem.

Cũng có cả cồng chiêng nữa.

19



Nhưng có điều lạ là người dân Thanh Hóa gọi cồng chiêng theo cách rất riêng của mình: Những cái có núm, đường kính nhỏ hơn 40cm thì gọi là chiêng, lớn hơn thì gọi là cồng. Còn cái không có núm thì gọi tất là lệnh (Thế nên mới có câu “Lệnh ông không bằng cồng bà”- rõ là không bằng rồi, vì không có núm. Hehe). Các vị học giả đang tranh cãi về tên gọi cồng- chiêng, về đây hẳn sẽ được dịp tranh cãi ác liệt hơn.

Rời khỏi xưởng thứ 2, tôi vẫn hậm hực chưa yên vì chưa được biết công đoạn quan trọng nhất- đổ khuôn. Đã muộn, mọi người có ý quay ra xe. Tôi giả vờ như không hiểu (chẳng mấy khi có dịp đến đây, không thể bỏ về dễ dàng thế được). Cậy thế mình là khách, được chiều, tôi không theo mọi người mà xăm xăm tìm một em bé, hỏi trong làng còn nhà nào đúc đồng nữa không, và nhờ dẫn tới nơi.

Vừa bước vào sân, chưa kịp chào hỏi đã thấy bụi, khói, tro bay mịt mù. Một bếp lửa còn hồng rực đang được dội nước dập than là thủ phạm của sự mù mịt đó. Và sản phẩm của sự mù mịt đó là cái này:

20



Một chiếc trống đồng vừa đúc xong, đang được phá khuôn. Vừa xong trước đó vài phút. Chỉ có vài phút! Hu hu… Chẳng lẽ lại khóc, chứ tiếc tưởng đã rời từng khúc ruột ra rồi.
Một mẻ đồng nấu chỉ khoảng 30-60 phút. Đổ khuôn thì chỉ vài phút, và đổ xong là đồng cứng lại ngay, có thể phá khuôn tức thì. Số tôi thật chả may mắn chút nào.

21


Này là khuôn. Này là trống.

22


Sản phẩm vừa ra lò, chưa phá hết khuôn, còn nguyên cả ba-via như vây cá.

23



Và một chiếc khuôn mới giữa sân, chuẩn bị cho một chiếc trống mới sẽ lại ra lò nay mai.
Và một làng nghề vẫn sôi động sức sống…
                                                  PGS-TS: Đinh Thị Vân Chi